Tips voor de gezondheid van huid, haar en nagels

Glanzend haar, stralende huid en sterke nagels zijn tekenen van goede gezondheid en vitaliteit. Toch worstelen veel mensen met droge huid, breekbaar haar of brokkelige nagels. Met de juiste aanpak en voedingsstoffen kunt u een groot verschil maken. We delen praktische tips over de biologische samenhang tussen huid, haar en nagels, welke voedingsstoffen belangrijk zijn en wat echt werkt.

Wat is de biologische samenhang tussen huid, haar en nagels?

Huid, haar en nagels hebben meer gemeen dan u misschien denkt. Wat weinig mensen weten is dat deze drie nauw met elkaar verbonden zijn. Ze bestaan grotendeels uit dezelfde bouwstenen en hebben vergelijkbare behoeften. Ze ontwikkelen zich allemaal vanuit dezelfde embryonale laag, het ectoderm en delen daarom veel eigenschappen. Het belangrijkste verbindende element is keratine, een stevig eiwit dat zorgt voor structuur en bescherming.

Keratine en collageen als verbindende factoren

Uw huid bevat keratine in de buitenste laag, uw haar bestaat voor 95% uit keratine en uw nagels bestaan vrijwel volledig uit gehard keratine. Volgens onderzoek gepubliceerd in Nutrition Review spelen keratines een belangrijke rol bij het beschermen van de huid tegen mechanische en chemische schade.

Collageen speelt ook een belangrijke rol in alle drie. Dit eiwit vormt het steunweefsel dat uw huid stevig en elastisch houdt en zorgt voor sterke haarfollikels en gezonde nagelgroei. Onderzoek toont aan dat de natuurlijke collageenproductie met ongeveer 1% per jaar afneemt vanaf uw 25e levensjaar. Dit verklaart waarom huid, haar en nagels vaak tegelijkertijd minder vitaal worden naarmate u ouder wordt.

Gemeenschappelijke voedingsstoffen huid, haar en nagels

Ook de voedingsstoffen die deze structuren nodig hebben, vertonen grote overlap. Biotine, zink, zwavel, silicium en vitamine A zijn belangrijk voor alle drie. Wanneer u een tekort heeft aan deze stoffen, ziet u dit vaak terug in meerdere gebieden tegelijk. Droge huid gaat bijvoorbeeld vaak samen met dof haar en breekbare nagels.

Studies uit 2019 gepubliceerd in het tijdschrift Nutrition tonen aan dat ongeveer 38% van de mensen met haaruitval ook last heeft van brokkelige nagels en droge huid, wat mogelijk wijst op voedingstekorten. De bloedcirculatie verbindt huid, haar en nagels ook fysiek. Haarfollikels en nagelmatrix hebben een goede bloedtoevoer nodig voor groei.

Welke voedingsstoffen zijn belangrijk voor huid, haar en nagels?

Biotine, ook wel vitamine B8 of vitamine H genoemd, is misschien wel de bekendste voedingsstof voor huid, haar en nagels. Dit B-vitamine speelt een rol bij de productie van keratine. Onderzoek gepubliceerd in het Journal of Clinical and Aesthetic Dermatology toont aan dat biotine supplementen bij mensen met een tekort mogelijk kunnen bijdragen aan sterkere nagels na 6 maanden gebruik. Voor haar suggereert onderzoek dat biotine mogelijk kan bijdragen aan haargroei bij mensen met dunner wordend haar.

Zink is belangrijk voor celgroei en weefselreparatie. Het speelt een rol bij de aanmaak van collageen en keratine. Zo is bewezen dat zinktekort mogelijk voorkomt bij een deel van de mensen met haaruitval. Een passende zinkinname van 8 tot 11 milligram per dag kan de haarfollikels, nagelstructuur en huidgenezing ondersteunen. U vindt zink in volkorenproducten, noten, zaden en peulvruchten.

Collageen en vitamine C: een sterke basis

Collageen vormt 75% tot 80% van uw huid en is belangrijk voor elasticiteit en stevigheid. Vanaf uw 30e neemt de natuurlijke collageenproductie af. Collageen supplementen kunnen mogelijk bijdragen aan huidhydratatie en elasticiteit. Een studie uit 2015 gepubliceerd in Skin Pharmacology and Physiology met 69 vrouwen toonde aan dat dagelijks collageen gebruik gedurende 8 weken mogelijk kan bijdragen aan huidhydratatie en huidruwheid.

Vitamine C is belangrijk voor collageensynthese. Zonder voldoende vitamine C kan uw lichaam geen collageen aanmaken, wat kan leiden tot zwakke bloedvaten, minder stevige huid en broze nagels. Onderzoek gepubliceerd in Nutrients suggereert dat vitamine C mogelijk kan bijdragen aan de collageenproductie. De aanbevolen dagelijkse hoeveelheid is 75 milligram voor vrouwen en 90 milligram voor mannen.

Omega 3, ijzer en silicium voor haar en nagels

Omega 3 vetzuren zijn belangrijk voor celstructuur. Ze kunnen bijdragen aan een soepele, gehydrateerde huid en glanzend haar. Ook kunnen omega 3 supplementen mogelijk bijdragen aan de haardichtheid. Voor algemene huidgezondheid kunt u ook ons artikel over CeraVe voor uw huid bekijken.

IJzer is belangrijk voor zuurstoftransport naar haarfollikels en nagels. IJzertekort is een veelvoorkomend voedingstekort wereldwijd en treft vooral vrouwen in de vruchtbare leeftijd. Onderzoek uit 2013 in Dermatology Practical & Conceptual toont aan dat ijzertekort mogelijk kan samenhangen met haaruitval. De aanbevolen dagelijkse hoeveelheid is 8 milligram voor mannen en 18 milligram voor vrouwen.

Silicium kan bijdragen aan de versterking van bindweefsel en kan helpen bij sterke nagels en glanzend haar. Het kan mogelijk de collageenproductie ondersteunen en de huidstructuur verbeteren. Silicium supplementen kunnen na 20 weken mogelijk bijdragen aan haardikte en nagels.

Hoe beïnvloedt uw voeding de gezondheid van huid, haar en nagels?

Uw voeding heeft een directe impact op hoe uw huid, haar en nagels eruitzien. Wat u eet vormt letterlijk de bouwstenen voor deze structuren. Eiwitten zijn belangrijk omdat keratine en collageen eiwitten zijn. Onderzoek toont aan dat u minimaal 0,8 gram eiwit per kilogram lichaamsgewicht per dag nodig heeft. Bij een gewicht van 70 kilogram betekent dit 56 gram eiwit per dag. Sporters en ouderen hebben vaak meer nodig, tot 1,2 tot 1,5 gram per kilogram.

Gezonde vetten zijn belangrijk voor een soepele, gehydrateerde huid en glanzend haar. Uw huid bestaat uit celmembranen die grotendeels uit vetten bestaan. Wanneer u te weinig gezonde vetten eet, kan uw huid droog en schilferig worden. Omega 3 vetzuren uit vette vis, walnoten en lijnzaad werken mogelijk ontstekingsremmend en kunnen helpen uw huid soepel te houden.

Antioxidanten en hydratatie voor gezonde huid

Mensen met voldoende omega 3 inname hebben meer huidhydratatie. Antioxidanten kunnen helpen beschermen tegen vrije radicalen die schade kunnen toebrengen aan huid, haar en nagels. Vitamine A, C en E zijn antioxidanten. Bèta-caroteen uit oranje en groene groenten wordt in uw lichaam omgezet in vitamine A, belangrijk voor celvernieuwing.

Voeding rijk aan antioxidanten kan bijdragen aan het vertragen van huidveroudering. Hydratatie is belangrijk maar wordt vaak onderschat. Uw huid bestaat voor 64% uit water, en uw lichaam heeft voldoende vocht nodig om voedingsstoffen te transporteren naar huid, haar en nagels.

Het drinken van 2 tot 3 liter water per dag draagt bij aan de huidhydratatie. Chronische uitdroging kan leiden tot droge, schilferende huid, dof haar en brokkelige nagels. Suiker en sterk bewerkte voeding kunnen mogelijk schade veroorzaken. Suiker veroorzaakt glycatie, een proces waarbij suikermoleculen zich hechten aan collageen en elastine.

Studies tonen aan dat een hoog suikerdieet mogelijk kan bijdragen aan huidveroudering. Ook kunnen zuivel en bewerkte koolhydraten bij sommige mensen acne verergeren. Voor meer informatie over huidproblemen kunt u ons artikel over puistjes en mee-eters lezen.

Welke externe factoren kunnen huid, haar en nagels schaden?

UV-straling van de zon is een grote externe bedreiging voor uw huid en haar. UVA-stralen dringen diep door in uw huid en kunnen collageen en elastine afbreken. UVB-stralen veroorzaken verbranding en kunnen het DNA van huidcellen beschadigen.

Geschat wordt dat 80% tot 90% van zichtbare huidveroudering mogelijk direct wordt veroorzaakt door UV-schade. Ook uw haar kan worden beschadigd door UV-straling, wat kan leiden tot droog, bros haar dat gemakkelijk breekt. Roken heeft schadelijke effecten op huid, haar en nagels. Sigarettenrook bevat meer dan 4000 chemische stoffen die de bloedcirculatie kunnen verslechteren.

Hierdoor krijgen haarfollikels en nagelmatrix mogelijk minder zuurstof en voedingsstoffen. Studies tonen aan dat rokers een 2 tot 3 keer hoger risico hebben op vroegtijdige rimpels en grijze haren. Roken kan de collageenproductie verminderen en wondgenezing vertragen.

De slechte invloed van stress en slaaptekort

Stress produceert cortisol, het stresshormoon dat mogelijk ontstekingen kan veroorzaken en de natuurlijke huidbarrière kan verzwakken. Chronische stress kan leiden tot verschillende huidproblemen zoals acne, eczeem en psoriasis. Ook kan stress telogeneffluvium veroorzaken, een vorm van tijdelijke haaruitval.

Onderzoek wijst uit dat stressmanagement mogelijk kan bijdragen aan een betere huidconditie. Gebrek aan slaap kan de natuurlijke herstelprocessen beïnvloeden. Tijdens diepe slaap produceert uw lichaam groeihormoon, belangrijk voor celvernieuwing en herstel. Chronisch slaaptekort kan cortisol niveaus verhogen en collageenproductie verlagen.

Mensen die structureel minder dan 6 uur per nacht slapen, kunnen mogelijk meer tekenen van huidveroudering vertonen dan mensen die 7 tot 9 uur slapen. Voor tips over betere slaap kunt u ons artikel over goede nachtrust en energie bekijken.

Wanneer verzorging juist schade veroorzaakt

Te vaak wassen en chemische behandelingen kunnen de natuurlijke beschermlaag beschadigen. Te heet water en sterke reinigingsmiddelen kunnen de natuurlijke oliën van uw huid en haar weghalen. Chemische haarbehandelingen, zoals bleekmiddelen, permanenten en relaxers kunnen de structuur van keratine afbreken.

Vaak gebruik van chemische behandelingen kan de haarsterkte verminderen. Gelnagels en acrylnagels kunnen uw eigen nagels verzwakken. Het vijlen van de natuurlijke nagel om grip te creëren en het gebruik van sterke oplosmiddelen bij verwijdering kunnen de nagelstructuur beschadigen. Langdurig gebruik van kunstnagels kan de nageldikte mogelijk verminderen en herstel 3 tot 6 maanden kan duren.

Welke externe verzorging ondersteunt huid, haar en nagels?

Voor uw huid is een regelmatig verzorgingsritueel belangrijk. Begin met milde reiniging tweemaal per dag om vuil, talg en make-up te verwijderen zonder de natuurlijke beschermlaag weg te halen. Gebruik lauwwarm water, want te heet water kan uw huid uitdrogen. Kies reinigingsproducten zonder sulfaten voor een mildere reiniging.

Hydratatie is belangrijk voor een gezonde huid. Breng direct na het reinigen een vochtinbrengende crème aan op de nog licht vochtige huid. Dit kan het vocht vasthouden. Stoffen zoals hyaluronzuur kunnen tot duizend keer het gewicht aan water vasthouden. Ceramiden kunnen de huidbarrière versterken en vochtverlies voorkomen. Niacinamide kan talgproductie reguleren en roodheid verminderen.

Voor effectieve stoffen kunt u ons artikel over dagelijkse boost voor stralende huid bekijken. Zonnebescherming is belangrijk. Gebruik dagelijks een breedspectrum zonnebrandcrème met minimaal SPF 30, ook op bewolkte dagen. UV-stralen dringen door wolken en glas heen.

Milde haarverzorging: wat wel en niet doen

Dagelijks gebruik van SPF 30 kan bijdragen aan het vertragen van huidveroudering en helpen bij het verminderen van het risico op huidkanker. Voor uw haar is milde verzorging belangrijk. Was uw haar niet dagelijks, tenzij strikt nodig, omdat dit de natuurlijke oliën kan weghalen. Twee tot drie keer per week is voor de meeste mensen voldoende. Gebruik sulfaatvrije shampoos die het haar reinigen zonder uit te drogen.

Breng conditioner alleen aan op de lengtes en punten, niet op de hoofdhuid. Beperk hittestyling zoveel mogelijk. Gebruik altijd een hittebeschermende spray voordat u een haardroger, stijltang of krultang gebruikt. Stel apparaten in op de laagste werkende temperatuur. Laat uw haar waar mogelijk aan de lucht drogen.

Vaak gebruik van hittestyling kan de haarsterkte verminderen. Voor uw nagels is bescherming belangrijk. Draag handschoenen bij huishoudelijk werk met water en sterke schoonmaakmiddelen. Deze kunnen uw nagels ontvetten en bros maken. Knip of vijl uw nagels regelmatig in één richting, niet heen en weer zagen. Dit kan splijten en scheuren voorkomen.

Zo houdt u uw nagels sterk en gezond

Hydrateer uw nagels en nagelriemen dagelijks met een voedende olie of crème. Masseer dit goed in rond de nagelriemen want daar gebeurt de nagelgroei. Stoffen zoals vitamine E, amandelolie en jojoba-olie kunnen de nagels voeden en soepel houden. Vermijd het terugduwen van nagelriemen met scherpe voorwerpen, dit kan infecties veroorzaken.

Gun uw nagels regelmatig een pauze van nagellak, vooral van gellak. Dit geeft uw nagels de kans om te herstellen. Gebruik bij het lakken altijd een basecoat om verkleuring te voorkomen en een topcoat voor bescherming. Kies nagellakremover zonder aceton, want aceton kan nagels sterk uitdrogen.

Hoe verschillen mannen en vrouwen in huid, haar en nagelverzorging?

Hoewel de basisprincipes hetzelfde zijn, bestaan er biologische verschillen tussen mannelijke en vrouwelijke huid, haar en nagels. Mannenhuid is gemiddeld 20% tot 25% dikker dan vrouwenhuid door hogere collageen dichtheid. Ook produceren mannen meer talg door hogere testosteronniveaus, wat betekent dat mannenhuid vaak vetter is maar ook langer soepel blijft.

Onderzoek toont aan dat huidveroudering bij mannen gemiddeld 10 jaar later begint dan bij vrouwen, maar wanneer het eenmaal begint kan het sneller gaan. Haaruitval treft mannen eerder en vaker dan vrouwen. Ongeveer 50% van de mannen ervaart merkbare haaruitval voor hun 50e, vergeleken met 25% van de vrouwen.

Dit komt door androgenetische alopecia, genetisch bepaalde gevoeligheid voor DHT, een afgeleid van testosteron. Bij vrouwen treedt haaruitval vaak op rond de menopauze door hormoonveranderingen. Nagels groeien bij vrouwen gemiddeld iets sneller dan bij mannen, ongeveer 3,5 millimeter per maand versus 3,0 millimeter. Vrouwen hebben echter vaker last van zwakke, breekbare nagels, mogelijk door meer contact met water en reinigingsmiddelen.

Huidverzorging voor mannen en vrouwen

Voor verzorging kunnen mannen profiteren van lichtere texturen omdat de mannelijke huid meer talg produceert. Gel-achtige moisturizers in plaats van rijke crèmes zijn vaak voldoende. Voor scheren is een goede voorbereiding belangrijk om irritatie en ingroeiende haren te voorkomen. Gebruik altijd een scherp mes en scheer in de richting van de haargroei.

Vrouwen hebben vaak behoefte aan rijkere texturen, vooral na de menopauze wanneer de natuurlijke olieproductie afneemt. Extra aandacht voor de oogcontouren is belangrijk omdat de huid daar dunner is en eerder rimpels kan vertonen. Ook hormonale schommelingen tijdens de cyclus kunnen de huid beïnvloeden, met meer onzuiverheden rond de menstruatie.

Supplementen voor huid, haar en nagels bij De Online Drogist

Bij De Online Drogist vindt u een uitgebreid assortiment supplementen die mogelijk kunnen bijdragen aan gezonde huid, haar en nagels. Van biotine en collageen tot complete multivitaminen speciaal ontwikkeld voor schoonheid van binnenuit, allemaal van betrouwbare merken.

Waarom kiezen voor De Online Drogist?

Voor 21:30 uur besteld betekent morgen in huis en vanaf € 20,- is de verzending gratis. Onze gediplomeerde drogisten denken graag met u mee over welke supplementen mogelijk het beste bij uw situatie passen.

Gerelateerde categorieën

Voor externe verzorging hebben we een breed assortiment huidverzorgingsproducten en haarverzorgingsproducten. Ook ons vitamines en mineralen assortiment biedt complete ondersteuning voor uw algehele gezondheid.

Veelgestelde vragen over huid, haar en nagels

Hoelang duurt het voordat ik resultaten zie van supplementen?

Dit hangt af van het type supplement en uw uitgangssituatie. Voor biotine en andere B-vitaminen kunt u na 8 tot 12 weken mogelijk eerste verbeteringen verwachten. Nagels groeien ongeveer 3 millimeter per maand, dus volledig vernieuwde nagels ziet u na 4 tot 6 maanden. Haar groeit ongeveer 1 centimeter per maand, dus zichtbare verbetering in haarkwaliteit kan 3 tot 6 maanden duren. Collageen supplementen kunnen na 4 tot 8 weken mogelijk effect hebben op huidhydratatie en elasticiteit. Geduld en consistentie zijn belangrijk.

Kunnen te veel supplementen schadelijk zijn?

Ja, meer is niet altijd beter. Vetoplosbare vitamines zoals A, D, E en K kunnen zich ophopen in uw lichaam bij overdosering. Te veel vitamine A kan juist haaruitval veroorzaken. Ook te veel zink kan koperopname remmen. Houd u aan de aanbevolen dagelijkse doseringen op de verpakking. Bij twijfel of als u meerdere supplementen combineert, vraag dan advies aan een arts of apotheker.

Waarom zijn mijn nagels geribbeld?

Verticale ribbels in de nagels komen vaak voor en zijn meestal onschuldig. Ze kunnen wijzen op veroudering, uitdroging of verminderde vochtopname. Horizontale groeven kunnen ontstaan na ziekte, stress of trauma aan de nagelmatrix. Bij uitgesproken ribbels kunt u overwegen om uw ijzer, biotine en zinkstatus te laten checken. Ook goede hydratatie en het masseren van nagelriemolie kan helpen.

Kan ik haaruitval stoppen met supplementen? 

Dit hangt af van de oorzaak. Bij haaruitval door voedingstekorten kunnen supplementen zeker helpen. Onderzoek suggereert dat een deel van de vrouwelijke haaruitval mogelijk kan samenhangen met ijzertekort en kan reageren op supplementen. Bij androgenetische alopecia, de meest voorkomende vorm bij mannen, zijn supplementen minder effectief. Specifieke medicatie, zoals finasteride of minoxidil, kunnen dan worden overwogen. Raadpleeg bij aanhoudende haaruitval altijd een dermatoloog voor de juiste diagnose en behandeling.

Werkt collageen drinken echt voor uw huid? 

Onderzoek toont veelbelovende resultaten. Collageen peptiden zijn klein genoeg om goed opgenomen te worden in de darm. Studies wijzen uit dat dagelijkse inname van 2,5 tot 10 gram collageen peptiden na 8 tot 12 weken mogelijk kan leiden tot betere huidhydratatie en elasticiteit. Ook fijne lijntjes kunnen mogelijk verminderen. Het is echter geen wondermiddel en werkt het beste in combinatie met gezonde voeding en goede huidverzorging.

Waarom krijg ik witte vlekjes op mijn nagels? 

Dit zijn meestal kleine luchtblaasjes die ontstaan door kleine beschadigingen van de nagelmatrix, bijvoorbeeld door stoten. Ze groeien vanzelf uit met uw nagel. De veel voorkomende gedachte dat witte vlekjes wijzen op calciumtekort klopt niet. Echte voedingstekorten uiten zich eerder in algemene nagelzwakte, niet in witte vlekjes.

Is het normaal dat mijn haar uitvalt? 

Ja, het is normaal om 50 tot 100 haren per dag te verliezen. Dit is deel van de natuurlijke groeicyclus van haar. Ziet u een plotselinge toename van haaruitval, kale plekken of algemene uitdunning? Dan kan dit wijzen op een onderliggend probleem zoals hormonale veranderingen, stress, medicijnbijwerkingen of voedingstekorten. Raadpleeg bij zorgen een dermatoloog.

Kunnen stress en slaaptekort mijn huid echt zo erg beïnvloeden? 

Absoluut. Chronische stress kan cortisolniveaus verhogen, wat mogelijk ontstekingen kan veroorzaken en de huidbarrière kan verzwakken. Studies tonen aan dat studenten tijdens examenperiodes mogelijk meer acne hebben. Slaaptekort kan celvernieuwing vertragen en collageenproductie verminderen. Mensen die structureel te weinig slapen kunnen mogelijk meer tekenen van huidveroudering vertonen. Stressmanagement en goede slaap zijn net zo belangrijk als crèmes en supplementen.

Moet ik supplementen nemen als ik gezond eet? 

Een gevarieerd, evenwichtig voedingspatroon levert in principe alle benodigde voedingsstoffen. In de praktijk krijgen veel mensen onvoldoende van bepaalde voedingsstoffen binnen. Vooral biotine, vitamine D, omega 3 en ijzer zijn veelvoorkomende tekorten. Vegetariërs en veganisten hebben verhoogd risico op B12, ijzer en zink tekorten. Ouderen nemen vaak minder goed voedingsstoffen op. Een bloedonderzoek kan uitsluitsel geven over uw specifieke behoeften.

Zijn er supplementen die ik moet vermijden tijdens zwangerschap? 

Ja, sommige supplementen zijn niet veilig tijdens zwangerschap. Vermijd hoge doses vitamine A, want dit kan schadelijk zijn voor de baby. Ook bepaalde kruiden kunnen onveilig zijn. Veilige opties tijdens zwangerschap zijn meestal biotine, ijzer, foliumzuur en prenatale multivitaminen. Bespreek altijd met uw verloskundige of arts welke supplementen geschikt zijn voor uw situatie. Merken speciaal voor zwangere vrouwen ontwikkeld zijn meestal veilig.

Klaar voor stralende huid, glanzend haar en sterke nagels?

Wilt u werken aan een gezonde huid, haar en nagels van binnenuit? Bekijk ons uitgebreide assortiment supplementen en verzorgingsproducten speciaal ontwikkeld voor schoonheid en vitaliteit. Twijfelt u welke producten het beste bij uw behoeften passen of heeft u vragen over specifieke voedingsstoffen? Neem contact op met onze deskundige drogisten voor persoonlijk advies. Gezonde huid, haar en nagels beginnen met de juiste ondersteuning.

Bronvermelding

Algemene informatie over huid, haar en nagels:

• Almohanna HM, et al. (2019). "The role of vitamins and minerals in hair loss: A review" - Dermatology and Therapy, 9(1), 51-70

• Katta R, Kramer MJ. (2018). "Skin collagen through the lifestages: importance for skin health and beauty" - Plastic and Aesthetic Research

Voedingsstoffen en supplementen:

• Trepanowski N, et al. (2023). "Trends in hair, skin, and nails supplement use: Data from the NHANES 2011-2020" - Journal of the American Academy of Dermatology

• Burns EK, et al. (2020). "Risks of skin, hair, and nail supplements" - Dermatology Practical & Conceptual

Biotine en collageen:

• Lipner SR. (2018). "Rethinking biotin therapy for hair, nail, and skin disorders" - Journal of the American Academy of Dermatology

• Proksch E, et al. (2014). "Oral supplementation of specific collagen peptides has beneficial effects on human skin physiology" - Skin Pharmacology and Physiology, 27(1), 47-55

Micronutriënten:

• Park SY, et al. (2019). "Hair, nails, and skin: Differentiating cutaneous manifestations of micronutrient deficiency" - Nutrition in Clinical Practice, 34(4), 490-503

• Thompson KG, Kim N. (2021). "Dietary supplements in dermatology: A review of the evidence" - Journal of the American Academy of Dermatology

UV-schade en externe factoren:

• Krutmann J, et al. (2014). "The skin aging exposome" - Journal of Dermatological Science, 85(3), 152-161